اپیزود اول:

استاد سر کلاس داشت «مدیریت رسانه» درس می‌داد. همان جلسه اول گفت هر کدام از شما باید یک شبکه یا سایت خبری خارجی را برای تمرین کارگاهی انتخاب کنید. ترجیحا ضد انقلاب باشد! تعجبم را زیر برگه‌های آ چهار روی میز پنهان کردم. جلسات ادامه پیدا کرد و هی استاد یک طوری تمرین می‌داد که ما دو دل می‌شدیم که استاد «انقلابیِ پشیمان» شده است یا چی؟

جلسه آخر بود دقیقا. موبایل استاد زنگ خورد. شماره را دید. هیچ وقت ابایی از اینکه وسط درس هم جواب بده نداشت. پیشتر هم اگر لازم می‌دید که جواب بدهد، یک شوخی‌ای چیزی می‌کرد و بعد موبایلش را جواب می‌داد. این بار شماره را دید و انگار ناشناس زده بود. گوشی را گذاشت روی میز. چند دقیقه بعد گوشی زنگ خورد. این بار نگاه نکرده گفت فکر کنم طلبکار مهمی باشد. «بچه‌ها کد دو صفر دو برای کجاست؟» بقل دستی من گفت «آمریکا». اما استاد دیگر گوشی را برداشته بود آرام شروع کرد به بله و نه خیر گفتن.
یک باره صدای استاد بلند شد. داد زد: «شما خیلی غلط کردی به من زنگ زدی! بنده با صدای آمریکا حرف بزنم؟ من شما رو یک مزدور می‌دونم. کسی که به مردم میهنش خیانت کرده!... نه خیر خانم شما گوش کن: بنده با شما حرفی ندارم. مصاحبه با شما نمی‌کنم و بلند میگم که دیگه از این غلطها نکنی! خجالت بکش!»
پچ پچ‌ها سکوت شده بود. استاد خوش برخورد و آرام، یک آن آدم دیگری شده بود. تلفن را که قطع کرد، دوباره خندید، آرام. انگار نه انگار که اتفاقی افتاده بود. گفت کاری کردم دیگر تا چند وقت جرات نمی‌کند به هیچ مسئولی زنگ بزند. به بچه‌ها هم گفته‌ام. طوری حرف بزنید که نتوانند با مونتاژ سوء استفاده کنند. بعدتر پیش خودم فکر کردم می‌توانست به استناد قوانین و مقررات سیاسی و یا حتی اداری مصاحبه نکند. مثلا عذرخواهی کند و گوشی را بگذارد. یک جور بی میلی و بی عملی نشان دهد. اما عمل کرد. حمله کرد. عصبیت داشت. و این به گمانم نیست مگر در یک کهنه انقلابی نافرسوده!

اپیزود دوم:

ضد انقلابی تماس می‌گیرد با ابوالقاسم طالبی. که مصاحبه کند با او درباره قیلم قلاده‌های طلا؛ شاید یکی از قلاده‌ بسته‌هاست. دنبال گرفتن طعمه‌ای که اصلا نمی‌شناسدش. که پز بدهد زدمش! که تیتر دربیاورد. که پورسانت خوبی بگیرد. که دلی خنک کنند. طالبی گوشی را برمی‌دارد. آرام است و انگار خواب بوده. شاید به خاطر نامتقارنی ساعت ایران و آمریکا، خانم ضد انقلاب تازه کارت زده بوده که آقای کارگردان تازه داشته می‌خوابیده است. صدا را نمی‌شناسد. زن می‌گوید برای مصاحبه تماس گرفته‌ام. می‌پرسد از کجا تماس میگیری و زن به جای جا، خودش را معرفی می‌کند. طعمه کاملا می‌شناسدش. با او گرم می‌گیرد. و حال و احوال و الخ.

جالب است خانم ضد انقلاب اسم کارگردان را هم درست نمی‌داند. دو سه بار او را به نام دیگری می‌خواند. هر بار این خود طعمه است که اصلاح می‌کند. خبرنگار سوپر حرفه‌ایِ خارجی شده حتی فیلم را هم ندیده است و این هم در سراسر مصاحبه بیرون می‌زند. هی توی ذوق می‌زند. هی توی حرف‌های مصاحبه شونده می‌پرد و ما که حالا این سوی اینرتنت نشسته‌ایم به گوش دادن می فهمیم که می‌خواهد طعمه را عصبی کند. خیمه‌ی جنگ روانی را پهن کرده است. انگ، اتهام، تهمت، دورغ و توهین را دستمایه کرده است. ولی عجیب است که طالبی کارگردان آرام حرف می‌زند و اصلا عصبی نمی‌شود. خوب جواب می‌دهد و سعی می‌کند به متمدنانه‌ترین شکل ناممکن هم که شده قواعد دیالوگ را حفظ کند. همان اول سر البته می‌گوید که با ضد انقلاب‌ها مصاحبه نمی‌کند اما به احترام سابقه و شناخت زن ضد انقلاب حرف می‌زند. و هی حرف‌های خودش را با تانی و طمانینه هجی می‌کند. انگار بخواهد تلقین مرگ بدهد کسی را؛ میتی را، با احترام.

نمی‌دانم چرا کارگردان «قلاده‌های طلا» جواب تلفن را داد. که چرا مصاحبه را نیمه تمام نگذاشت. که چرا داد نزد سر زن! رسیده بود حرم امام. گفت با سلام به امام خمینی مصاحبه‌ام را تمام می‌کنم. خوب از پس برآمد. نپیچاند. سفسطه نکرد. توجیه هم نکرد. شعارهایش را هم داد.

من از میانه‌ی این دو تا، اولی‌ام.

ان شاء الله

قربان محبت بفرمایید کمی آن طرف‌تر.

همین جایی که فعلا در سر درش به فرنگی نوشته است: «لینک‌های فرهنگی».

روزانه و شبانه و هر وقت پای نت نشسته بودم به گردش، منتخبی از چیزهای مورد پسندم را لینک می‌دهم.

و البته ناگفته پیداست که لینک دادن به پایگاه‌های مجازی به معنای تائید کل مطالب و روندهای آن نبوده و مسئولیت محتواها مستقیما به عهده نویسندگان آن است :)

گفتم یه وقت مشغول الذمه‌ی کسی نشیم.

خبرنگار توصیف‌گر وقایع است. پس از این قلم‌شکسته نه چیزهایی شایسته جایگاه و شان استاد ابوالحسنی می‌خوانید، که شرح ناتمامی بر اندکی از آن استاد فقید است.

اولین بار خبرنگار یک روزنامه صبح بودم که دیدمش. همایش صدمین سالگرد مشروطه در ساختمان رازآلود مجلس ملی بود. نشستی که در کارت دعوتش قید شده بود در دو نوبت صبح و عصر برگزار می‌شود. این طور نشست‌ها برای خبرنگارهایی که گزارش رویداد را باید بنویسند خیلی سخت است. طولانی و ملال‌انگیز و خسته کننده. در آن همایش تقریبا همه‌ی صاحبان نام و امضا و اثر آمده بودند. هریک با مقاله‌ای مکتوب و عده‌‌ای همراه عِدّه و عدّه‌ای در خور تعجب! موقع ارایه هم تقریبا همه وقت کم می‌آورند. من به فراخور اینکه باید جان کلام گویندگان نامدار را در گزارشی پوشش می‌دادم، ناچار از دقت و تمرکز بر متون ارایه شده بودم. و داد از پراکنده‌گویی‌ و تشتت و خلط موضوع. و امان از اغلاط مکرر و عمده‌ای که در کلمات مدعوین بود. چند دقیقه‌ای به کلافگی دست از کار کشیدم و به تماشای مجلس نشستم. ناگاه دیدم شیخی ساده‌پوش از در درآمد. عده‌ای خواستند به احترام بر صدر مجلس جایش دهند که به گوشه‌ای پناه گرفت. چیزی که شیخ میان‌سال را متفاوت از باقی روحانیت حاضر در مجلس می‌کرد این بود که عبایی ساده‌تر از بقیه داشت و به جای قباده یا قبا (لباس‌های رسمی روحانیت که زیر عبا می‌پوشند) فقط یک دشداشه نخی پوشیده بود. تقریبا می‌شود گفت که تیپی قدیمی و غیررسمی داشت. او پشت تریبون که رفت بر خلاف بسیاری از سخنرانان قبلی از روی نوشته‌ای کوتاه نطق خود را آغاز کرد. درست یادم هست که شیخ ساده‌پوش و بی‌آلایش، از اطوار تاریخ مشروطه با تاکید بر نقش روحانیت شیعه سخن گفت و نقش شیخ فضل الله را به زیبایی تبیین کرد. خستگی از تن همایش به در رفت. والسلام را که گفت همه از جا بلند شدند. سالن خموده‌یِ خسته یک پارچه به وجد آمده بود. شیخ از تمام زمان اختصاص داده شده استفاده نکرده بود. اما گویی تنفس مصنوعی احیاکننده‌ای به صدمین سال دمید.

دومین بار قرار بود برای یک درگاه اینترنتی کار تاریخی انجام دهم. در تاریخ معاصر، یکی از پنج نفر هیات علمی ما انتخاب شده بود. به شماره ثابتی که یافته بودم تماس گرفتم. خانه‌اش بود و دفتر کارش. آدرس خیابان شکوفه را که داد گفت قرار ما با شما به شرط حضور ساعت شش و نیم صبح! با تعجب و کمال میل پذیرفتم. روز قرار صحبت‌های ما با صبحانه شروع شد. حال آنکه او اصلا مرا و شاید حتی رسانه‌ی مرا نمی‌شناخت. فقط غرض مزاحمت را گفته بودم. آن روز از خود شش و نیم علی الطلوع تا ساعت نه و نیم از او سوال پرسیدم. اشکال کردم. شنیدم. حرف زدم و خندیدم. و این عمیق‌ترین و جدی‌ترین دیدار من با یک استاد تمام عیار تاریخ بود. استاد علی ابوالحسنی منذر با انبوهی تحقیق و پژوهش و تالیف با یک خرده خبرنگار چنان گرم گرفت و از جایگاه یک روشنفکر شش دانگ آن چنان طرح شبهه و پاسخ‌طلبی را در وجود من زنده کرد که هنوز در من شراره می‌کشد. او اصلا من را نمی‌شناخت ولی می‌دانست به دنبال حقایقی آمده‌ام که تنها در نزد او بود. و به صراحت پاسخم را داد. جواب‌هایی که بیشتر سوال بود. از جمله چیزها، زندگینامه ایشان بود که اتوبیوگرافی دست‌نوشتی را در اختیارم گذاشت. همان که بعد از فوت‌شان این سو و آن سو کپی پیست شد و شد اسپانسر ارباب جرایدی که اغلب چیزی از او نمی‌دانستند.

سه نکته را مستقیما از او شنیدم. و غیر از کتاب‌ها و مقالات سمعا از فکرآموختم. یکی آن که می‌فرمود: «اکثر مورخین و محقیقن زمانه ما چک استاد نخورده‌اند» و معتقد بود این چک خوردن‌ از استاد، عیار و دقت محقق را بالا می‌برد. و به نظرم خودش این سلوک علمی با استاد را در محضر آیت الله شیخ حسین لنکرانی طی کرده بود. او شاگرد خلف شیخ حسین بود و در تحلیل اجتهادی و علمی از تاریخ و نیز بررسی اسناد تاریخی وامدار او بود. دیگر فرمود «واحد انداز‌ه‌گیری کلمه برای من مثقال است. نه کیلو! نه تناژ! می‌گفت قضاوت من بر روی افراد و حکم‌هایی که در نوشته‌ها به کار می‌برم خیلی سخت‌گیرانه است؛ اوصاف و القاب و عناوین را به این مفتی‌ها بار افراد و پدیده‌ها و رخدادها نمی‌کنم.» و سومین درس هم این بود که می‌گفت در تاریخ باید مجتهد شد و بعد از آن به تالیف دست افراشت. علی ابوالحسنی هم با نظام جدید حوزه مجتهد بود (مدرک سطح چهارش را دیده بودم) هم به تصدیق عده‌ای از فحول مراجع در اجتهاد فقهی متجزّی بود. آن روز از جمله حرف‌هایی که خیلی گل انداخت نسبی‌گری در احکام صادره از سوی مورخین بود. پلورالیسم تاریخی را انداخته بودم وسط و جناب ایشان تحلیل اجتهادی از تاریخی را از نوع فقهات نه تنها شدنی که لازم برمی‌شمرد. ولی بر برداشت و قرائت‌پذیری را بر نمی‌تافت و صلاحیت و حجیت را شرط می‌دانست. یادم هست در مورد ملکه اجتهاد تاریخی و تطور تحلیل‌های یک مورخ مجتهد بحث مستوفایی را داشت که می گفت در قالب طرح درسی پی خواهد گرفت.

چهارم مرحوم شیخ علی آقای ابوالحسنی امضایی داشت به نام منذر. که عموما گمان می‌کنند که امضای تاریخی اوست. اما حقیقت آن است که منذر تخلص شعری‌اش بود. اشعاری که از میان آن‌ها تنها یک قصیده بلند به دستخط خودش را دیده بودم. و عجب شعر لطیف و شناوری و چه مضامینی بکر و بدیعی. کاش به همت کسان وی اشعار او هم منتشر شود. لغت‌بازی‌های او در متن و نثر هم بهمچنین بود. دوست نداشت و نمی‌توانست ادای کسی در نوشتارش باشد و همین بود که ادبیاتش امضای ابوالحسنی منذر را داشت. در فصلنامه تاریخ معاصر معمولا نکات نغزی را مقاله می‌کرد. که در مورادی از جمله سیدحسن تقی زاده به حدی جسورانه بود که عده‌ای گمان استحاله فکری‌اش را دادند. احتمالی که از دامن فکر او بری بود. چند وقتی هم به اهتمام و علاقه مدیران کاربلد پیشین روزنامه جام جم ویژه‌نامه ایام را منتشر کرد که همه‌شان مجموعه‌ای عامه‌فهم، آموزنده و تحلیلی بود و دست کم دو سه شماره‌ی آن به غایت حساسیت ‌برانگیخت. عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه بود و استاد تاریخ‌پژوهان حوزه علمیه قم. در دانشگاه هم حسب اطلاعم ندرتا تدریس‌هایی داشت. ولی از آنجا که علقه و علاقه اصلی‌اش حوزه بود برای طلاب وقت بیشتری می‌گذاشت. بر مبانی تشیع تعصب داشت ولی به راحتی انگ بی دینی به کسی نمی‌زد. به شدت انقلابی بود ولی از هیاهو و سیاست‌بازی تبرّی داشت. کارهایش را خودش سامان‌بندی می‌کرد و کارمند جایی نمی‌شد. پر کار بود و رسالت قلمش را در چند کلیدواژه روشن تاریخ مشروطه ممحض کرده بود. از کسی نمی‌ترسید و اگر در حوزه‌ای احساس خطر می‌کرد اقدام علنی می‌نمود. کتابخانه بزرگی دارد که امیدوارم با نام وی حفظ گردد و دست‌نوشته‌ها و اسناد و یافته‌های بسیار از پی چند ده سال کار منظم و پردامنه تاریخی دارد که باید حفظ، دسته‌بندی و انتشار عمومی یابد.
و حالا دیگر کمی دیر شده است برای اینکه بگویم اگر بشود گفت در تاریخ به مثابه علم می‌شود "تولید علم" کرد،دغدغه و اشتغال اصلی او تولید علم تاریخی بود.

پنجم: بسیار مایه شرمساری است که قلم شکسته‌ای همچو بنده در رسای استادی به بزرگی علی ابوالحسنی منذر مرثیه و بزرگداشت بنویسد. غرض عرض ارادتی بود به حرمت نانی که از سفره‌ی اندیشه‌ی زلال وی برداشتم. به محض شنیدن خبر درگذشت آن مرحوم جایی نوشتم که باور نباید کرد مردن مورخ را؛ تاریخ که نمی‌میرد.


یادداشت در نسخه کاغذی.

از شنیدن خبر درگذشت حجت الاسلام و المسلمین علی ابوالحسنی (منذر) به شدت غمگین شدم.

الان دقیقا نمی‌دانم باید چه کاری انجام بدهم. با ایشان دو بار مصاحبت چند ساعته داشتم. یک بار به بهانه مصاحبه‌ و دیگر بار برای گرفتن زندگینامه تقریبا خودنوشت ایشان. چندین جلسه هم در همایش‌ها و نشست‌ها شنونده کلمات‌ش بودم.

از آثار قلمی و مقالات فصلنامه تایخ معاصر و ویژه‌نامه‌های "ایام" ی که در دوره‌ای به ضمیمه‌ی روزنامه جام جم منتشر می‌شد بهره‌ها برده‌ام.

از همین مجال ناچیز که نمی‌دانم دوستان و کسانش می‌بینند یا نه، درگذشت این نویسنده و مورخ چیره‌دست و فکور را به جامعه علمی کشور تسلیت می‌گویم.

دوست دارم بنشینم و یادداشتی درباره‌اش بنویسم. شاید که حالم بهتر شود.

اما تا دیر نشده بگویم که باور نکنید ابوالحسنی مرده است.

مورخ که نمی‌میرد!

استادم می‌گفت:

گاهی اوقات با خودت خلوت کن و چند بار پیش خودت بگو که:

ما رفته بودیم. خواستیم که برگردیم. اتفاقا اجازه دادند. گفتند یک نماز دیگر می‌توانی بخوانی و بیایی، برگردی ... تمام!

سلام

استادم گاهی وسط حرفی به مناسبتی، یا آخر سخنرانی ختمی برای تسلی خاطر داغ‌دیده‌ها یا حتی وقتی کسی  سر کلاس‌ چرتی می‌زد؛ اول سکوت متینی می‌کرد، بعد دستی به ریش‌هایش می‌کشید و با حالتی که کمی به قلندری و مشدی‌گری می‌زد می‌گفت:

زنده در عالم تصویر همان نقاش است

همه را خواب عدم برده و بیدار یکیست

در تقویم رومیزی من، روزهای سوم و چهارم و پنجم شعبان مبارک را به ترتیب:

روز پدر

روز مرد

روز برادر

نوشته‌اند.